Τό Παρεκκλήσιο τῆς Ἁγίας Ἀναστασίας Φαρμακολυτρίας

Πατήστε εδώ και ακούστε το άρθρο

Τοῦ Πρωτ. Γεωργίου Ἀβραάμ

Ἕνας ἀπό τούς παλαιότερους ναούς πού σώζονται στά περίχωρα τῆς Λεμεσοῦ καί συγκεκριμένα στά Πάνω Πολεμίδια, εἶναι ὁ ἀρχαῖος ναός τῆς ἁγίας Ἀναστασίας τῆς Φαρμακολύτριας.

Ὁ ναός αὐτός, ὁ ὁποῖος βρίσκεται στά ἀνατολικά τοῦ συνοικισμοῦ τῶν Πάνω Πολεμιδιῶν, ἀποτελεῖ στολίδι καί καύχημα γιά ὁλόκληρη τήν περιοχή.

Εἶναι ὁ μοναδικός ναός στήν εὐρύτερη περιφέρεια τῆς Λεμεσοῦ, ὁ ὁποῖος εἶναι ἀφιερωμένος στήν ἁγία μεγαλομάρτυρα Ἀναστασία τή Φαρμακολύτρια, ὅπως ὀνομάζεται.

Ὁ ναός τῆς ἁγίας Ἀναστασίας εἶναι βυζαντινοῦ ρυθμοῦ, σταυροειδής μέ τροῦλλο καί χωρίζεται σέ δυό μέρη. Τό ἀνατολικό τμῆμα οἰκοδομήθηκε γύρω στόν 12ο αἰώνα.

Οἱ ἐξωτερικές διαστάσεις τοῦ ἀνατολικοῦ τμήματος μαζί μέ τό Ἱερό Βῆμα εἶναι 7,00 μ. μῆκος καί 7,50 μ. πλάτος. Ἐσωτερικά οἱ διαστάσεις διαφέρουν πολύ λόγω τοῦ μεγάλου πάχους τῆς τοιχοποιίας.

Ἡ ἐπέκταση αὐτή τοῦ ναοῦ ἴσως νά ἔγινε γιά νά ἀποκατασταθοῦν οἱ ζημιές πού ὑπέστη ὁ ναός, ἤ ἀκόμη καί γιά νά μεγαλώσει ὁ ὑφιστάμενος του χῶρος ἤ γιά ἄλλους λόγους τούς ὁποίους δέν γνωρίζουμε.

Σημασία ἔχει πώς ὁ ναός δέν ἄλλαξε τόν χαρακτήρα του οὔτε ἀλλοιώθηκε ἡ ἀρχιτεκτονική του. Ἀπεναντίας ἡ σωστή ἐπέμβαση τῆς ἐπέκτασης τοῦ ναοῦ φαίνεται ἀπό τήν προσθήκη νέου μικροῦ τρούλλου στό δεύτερο τμῆμα τοῦ ναοῦ.

Ὁ χῶρος τοῦ ναοῦ καθώς ἐπίσης καί τό μέγεθος τοῦ τρούλλου διαφέρει στά δυό τμήματα. Ἔτσι ὁ ναός σήμερα ἔχει δυό τρούλλους, ἕνα μικρό, στό ἀνατολικό τμῆμα καί ἕνα μεγαλύτερο, στό δυτικό.

Ὁ μικρός αὐτός ναός κάποτε ἀποτελοῦσε τό κέντρο τῆς περιοχῆς καί σέ παλαιότερες ἐποχές τό καύχημα τῶν χριστιανῶν, πού διέμεναν γύρω ἀπό αὐτόν.

Σιγά σιγά ὅμως λόγω διαφόρων προβλημάτων, ὅπως οἱ συχνές ἐπιδρομές τῶν ἐχθρῶν, οἱ φυσικές καταστροφές (σεισμοί, πλημμύρες κ.τ.λ.) ἀλλά καί ἡ μανία τῶν ἀλλοθρήσκων, ὁ ναός τῆς ἁγίας Ἀναστασίας ἐγκαταλείφθηκε.

Τά πιό πάνω ἀποτέλεσαν τούς βασικούς λόγους, πού ὁ μικρός αὐτός ναός ἔπαθε τόσες καταστροφές, ὅπως γιά παράδειγμα ἡ κατάρρευση τμήματος τῆς τοιχοποιίας , ἡ καταστροφή τῶν τοιχογραφιῶν κ.λπ.

Εὐτυχῶς τά τελευταῖα χρόνια καί συγκεκριμένα τό 1949 κάποιος ἀρχαιολόγος, πού βρισκόταν στήν περιοχή, φωτογράφισε τόν ἐγκαταλελειμμένο μικρό ναό τῆς ἁγίας Ἀναστασίας, ὁ ὁποῖος ἦταν καλυμμένος γύρωγύρω μέ χῶμα.

Αὐτή ἡ φωτογραφία ἀποτέλεσε τήν πρώτη παρουσίαση τοῦ ναοῦ, ἀλλά καί τό στοιχεῖο ἐκεῖνο πού ὁδήγησε τούς ἁρμόδιους φορεῖς νά ὑλοποιήσουν τό σχέδιο γιά τήν ἀποκατάσταση τῆς ὄμορφης καί μοναδικῆς στό εἶδος της ἐκκλησίας στήν εὐρύτερη περιοχή τῆς Λεμεσοῦ.

Ἔτσι μετά ἀπό λίγα χρόνια καί συγκεκριμένα τό 1993 τό Τμῆμα Ἀρχαιοτήτων ξεκίνησε τή μελέτη γιά τή συντήρησή του.

Λόγω τῆς κατάστασης πού βρισκόταν ὁ ναός καί τῆς ἀρχιτεκτονικῆς του ἀξίας, πέρα ἀπό τή θρησκευτική, πάρθηκαν οἱ σωστές ἀποφάσεις, γιά νά γίνει μία καλή καί ἀξιόλογη ἐργασία ἀποκατάστασής του.

Μέ κοινή λοιπόν ἀπόφαση τοῦ Τμήματος Ἀρχαιοτήτων καί τῆς τότε ἐκκλησιαστικῆς ἐπιτροπῆς τοῦ ἱεροῦ ναοῦ Παναγίας Εὐαγγελίστριας τῶν Πολεμιδιῶν, ξεκίνησαν οἱ προσπάθειες γιά τήν ἀποκατάσταση τοῦ ναοῦ τῆς ἁγίας Ἀναστασίας.

Ἀφοῦ κατατέθηκαν τά χρήματα (καί ἀπό τούς δυό φορεῖς), ἄρχισε τό ἔργο.

Πρώτη ἐργασία ἦταν νά ἐπιδιορθωθεῖ ὁ γκρεμισμένος νότιος τοῖχος ἔτσι ὥστε νά ἀποκλειστεῖ ἡ εἰσροή νεροῦ μέσα στόν ναό, γεγονός πού προκάλεσε ἀρκετές ζημιές.

Ὕστερα ἄρχισε ἡ συντήρηση τοῦ ὑπόλοιπου ναοῦ τόσο ἐσωτερικά ὅσο καί ἐξωτερικά. Ἀφαιρέθηκε τό χῶμα πού μαζεύτηκε μέσα στόν ναό καί ἀποκαλύφθηκαν γιά πρώτη φορά οἱ πραγματικές διαστάσεις τοῦ ναοῦ ὅσον ἀφορᾶ τό ὕψος.

Ἀφοῦ ὁλοκληρώθηκαν οἱ ἐργασίες ἀποκατάστασης τῶν ζημιῶν στούς τοίχους καί στό ὅλο οἰκοδόμημα, ἄρχισε μία δεύτερη ἐργασία τό ἴδιο σημαντική γιά ἕνα παλαιό ναό. Ἡ ἐργασία αὐτή ἀφοροῦσε τή συντήρηση ὅσων τοιχογραφιῶν διασώθηκαν ἀπό τήν καταστροφή πού ὑπέστη ὁ ναός

Ἔτσι μέ πολλή προσοχή ἄρχισαν νά ἀποκαλύπτονται ὅσες ἀπό αὐτές ἄντεξαν στόν χρόνο καί συντηροῦνται κατάλληλα ἀπό εἰδικούς, γιά νά παραμείνουν ἐκεῖ καί νά μᾶς δείχνουν τή μεγαλοπρέπεια καί τήν ἀξία τῆς βυζαντινῆς τεχνοτροπίας, μέ τήν ὁποίαν ἔχουν ἱστορηθεῖ τόσοι καί τόσοι ναοί στό πέρασμα τῶν αἰώνων στόν τόπο μας.

Καθώς εἰσέρχεται κανείς στόν ναό ἀπό τή δυτική εἴσοδο θά συναντήσει ἕνα ὄμορφο ναό, πού σέ μεταφέρει στούς Βυζαντινούς χρόνους μέ τά ὡραῖα καί ἁπλά του στοιχεῖα.

Στούς τοίχους του ὑπάρχουν ἐντοιχισμένες πήλινες στάμνες, οἱ ὁποῖες χρησιμοποιοῦνται γιά ἠχητικούς σκοπούς.

Πάνω ἀπό τή δυτική εἴσοδο βρίσκεται ὁ ἐπιβλητικός τροῦλλος τοῦ ναοῦ, πού διαφέρει ὡς πρός τό μέγεθος ἀπό αὐτό πού βρίσκεται στό ἀνατολικό του τμῆμα.

Γιά τή στήριξη τοῦ τρούλλου τοῦ ναοῦ χρησιμοποιήθηκαν μεγάλοι πεσσοί, οἱ ὁποῖοι χωρίζουν τόν ναό σέ τρία κλίτη. Τά δυό πλαϊνά κλήτη εἶναι πολύ στενά, ἀφοῦ ὁλόκληρος ὁ ναός ἐσωτερικά δέν ξεπερνᾶ τά 6,5 μ. πλάτος.

Οἱ τοιχογραφίες τοῦ ναοῦ

Ὁ ναός τῆς ἁγίας Ἀναστασίας ἀρχικά ἦταν ὁλόκληρος διακοσμημένος μέ θαυμάσιες σέ τέχνη τοιχογραφίες τοῦ 14ου αἰώνα.

Οἱ τοιχογραφίες τοῦ πρώτου ναοῦ ἔχουν καλυφθεῖ ἀπό αὐτές τοῦ 15ου αἰώνα, οἱ ὁποῖες εἶναι ἐξαιρετικές καί ἀνήκουν στή βυζαντινή τέχνη τῶν χρόνων τῶν Παλαιολόγων.

Σήμερα στόν ναό ὑπάρχουν ἐλάχιστα δείγματα τοιχογραφιῶν σέ σχέση μέ τό τί ὑπῆρχε παλαιότερα. Σέ μερικές ἀπό αὐτές διακρίνονται τά πρόσωπα τῶν εἰκονιζόμενων ἁγίων καί σέ ἄλλες ὄχι.

Ἀπό ὅσες τοιχογραφίες διασώθηκαν τόν πανδαμάτορα χρόνο καί τίς ἀνθρώπινες ἐπεμβάσεις μποροῦμε νά ξεχωρίσουμε αὐτές πού βρίσκονται στόν δυτικό τροῦλλο τοῦ ναοῦ.

Ἐδῶ διακρίνονται μορφές ἀγγέλων καί προφητῶν τῆς Παλαιᾶς Διαθήκης. Δυστυχῶς ἡ τοιχογραφία τοῦ Παντοκράτορα στόν τροῦλλο δέν διασώθηκε παρά μόνο ἕνα μικρό δεῖγμα ἀπό αὐτή, τό ὁποῖο διακρίνεται στό κέντρο τῆς ἡμικυκλικῆς του κοιλότητας.

Στά σφαιρικά τρίγωνα τοῦ τρούλλου δέν διακρίνονται οἱ μορφές τῶν τεσσάρων εὐαγγελιστῶν, πού συνήθως ἱστοροῦνται σ αὐτό τό μέρος.

Στό νοτιοδυτικό σφαιρικό τρίγωνο σώζεται σέ καλή κατάσταση, σέ σχέση μέ τίς ὑπόλοιπες τοιχογραφίες, ἡ μορφή τοῦ Ἀποστόλου καί Εὐαγγελιστῆ Μάρκου.

Στό βόρειο τυφλό τόξο τοῦ ναοῦ διασώζονται ἐλάχιστα δείγματα τοιχογραφιῶν. Στή βορειοδυτική ὄψη τοῦ βορειοανατολικοῦ πεσσοῦ θά ἀντικρίσουμε τή μορφή τῆς Παναγίας τῆς Ἐλεούσας.

Στό βόρειο ἥμισυ τῆς κεντρικῆς καμάρας, πού ἑνώνει τό δυτικό μέ τό ἀνατολικό τμῆμα τοῦ ναοῦ, σώζεται σέ καλύτερη κατάσταση ἡ Ἀποκαθήλωση τοῦ Χριστοῦ, πού θεωρεῖται μία ἀπό τίς σπουδαιότερες τοιχογραφίες στόν τόπο μας. Ἀκριβῶς ἀπό κάτω σώζεται σέ καλή σχετικά κατάσταση ὁ ἅγιος Μάμας.

Δείγματα τοιχογραφιῶν μέ σκηνές ἀπό τή ζωή τοῦ Χριστοῦ, ὅπως ἡ Ὑπαπαντή τοῦ Κυρίου, ἡ Βάπτιση ἀπό τόν Ἰωάννη τόν Πρόδρομο καί ἡ Μεταμόρφωση τοῦ Κυρίου στό ὄρος Θαβώρ, σώζονται τόσο στό δυτικό ὅσο καί στό ἀνατολικό ἥμισυ τῆς βόρειας καμάρας τοῦ ἀνατολικοῦ τμήματος.

Κάτω ἀπό τήν τοιχογραφία τῆς Βάπτισης καί Μεταμόρφωσης τοῦ Κυρίου σώζεται ἕνα μέρος ἀπό τήν τοιχογραφία τοῦ Μεγάλου Ἀντωνίου. Ἐλάχιστα ἴχνη τοιχογραφιῶν ἀπεικονίζουν τόν Ἅγιο Γεώργιο καί μερικές σκηνές ἀπό τό μαρτύριό του.

Στό Ἱερό Βῆμα δέν σώζονται τοιχογραφίες παρόλο πού καί αὐτό ἦταν ὁλόκληρο ἁγιογραφημένο. Μερικά ἴχνη ἀπό αὐτές διακρίνονται στήν Ἱερά Πρόθεση.

Τό Ἱερό Βῆμα τοῦ ναοῦ χωρίζεται σήμερα ἀπό τό ξυλόγλυπτο εἰκονοστάσι, τό ὁποῖο κατασκευάστηκε πρόσφατα. Σ᾽ αὐτό ἔχουν τοποθετηθεῖ φορητές εἰκόνες, πού εἰκονίζουν στά δεξιά τῆς Ὡραίας Πύλης τόν Χριστό, τόν Τίμιο Πρόδρομο καί τόν Ἅγιο Νικόλαο Πλανᾶ.

Στά ἀριστερά τῆς Ὡραίας Πύλης βρίσκεται ἡ εἰκόνα τῆς Παναγίας, τῆς Ἁγίας Ἀναστασίας τῆς Φαρμακολύτριας καί τοῦ Ἀρχαγγέλου Μιχαήλ.

Λόγω τῆς τοποθεσίας του ὁ ναός φαίνεται ἀπό μακριά καί ἐντυπωσιάζει μέ τήν ὀμορφιά του, τούς πέτρινους τοίχους καί τούς δυό του τρούλλους. Εἶναι πραγματικά ἕνα στολίδι γιά τά Πολεμίδια, ὅπως ἀναφέραμε, ἀλλά καί γιά τήν εὐρύτερη περιοχή τῆς Λεμεσοῦ.

Ὁ ναός πανηγυρίζει στίς 22 Δεκεμβρίου, ἡμέρα πού ἡ Ἐκκλησία μας τιμᾶ τή μνήμη τῆς Ἁγίας Ἀναστασίας τῆς Φαρμακολυτρίας.


Μην αμελήσετε να κάνετε Μου αρέσει! στη νέα μας σελίδα στο facebook!
Ευχαριστούμε πολύ!